فصلنامه علمی مطالعات راهبردی فرهنگ

فصلنامه علمی مطالعات راهبردی فرهنگ

چارچوب کلی سیاستگذاری نماز جمعه مبتنی بر اندیشه فرهنگی آیت الله خامنه ای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
پوریا عصار 1
محسن جوهری 2
1 دانشجوی کارشناسی ارشد فرهنگ و ارتباطات دانشگاه امام صادق (ع)، تهران ایران. p.assar@isu.ac.ir
2 دانشجوی دکتری فرهنگ و ارتباطات دانشگاه امام صادق (ع)، تهران ایران. johari@isu.ac.ir
10.22083/scsj.2024.475489.1207
چکیده
نماز جمعه یکی از مهم‌ترین مناسک و نهادهای مذهبی، فرهنگی و سیاسی دین اسلام است که امروزه دارای ظرفیت عظیمی در سراسر کشور می‌باشد. استفاده حداکثری از این ظرفیت در ساحت فرهنگ‌‍‌سازی، نیازمند سیاستگذاری دقیق در این عرصه مبتنی بر یک اندیشه نظام‌مند فرهنگی است. در همین راستا پژوهش حاضر درصدد پاسخگویی به این پرسش است که چارچوب کلی سیاستگذاری نماز جمعه و بایسته‌های کلان حاکم بر این حوزه چیست و برای پاسخگویی به این پرسش، به اندیشه فرهنگی آیت‌الله خامنه‌ای مراجعه می‌کند. رهیافت پژوهش حاضر از نوع کیفی و روش اجرای آن، تحلیل مضمون ‌است. با توجه به نتایج تحقیق، ازآنجایی‌که با تأکید بر فطرت، مدیریت فرهنگ امری ممکن است، نماز جمعه به دلیل ویژگی‌هایی چون «ذکر الله»، «پیوند ذهن و دل»، «استمرار هفتگی»، «اجتماع مردمی» و... یکی از ابزارهای هدایت‌گری فرهنگی است که مردم در آن عاملیت و پویایی دارند. امام جمعه نیز دارای اساسی‌ترین نقش در این آیین است که بایست دارای ویژگی‌هایی چون «رفتار پدرانه»، «تقوای عملی»، «سلوک مردمی» و... باشد.
کلیدواژه‌ها
نماز جمعه
امام جمعه
سیاستگذاری فرهنگی
مناسک
آیت الله خامنه‌ای
تحلیل مضمون

عنوان مقاله English

The general policy framework of Friday prayer is based on the cultural thought of Ayatollah Khamenei

نویسندگان English

pooria Assar 1
Mohsen Johari 2
1 Master student in Culture and Communication at Imam Sadiq University, Tehran, Iran. Email: p.assar@isu.ac.ir (corresponding author)
2 Ph.D. student in Culture and Communication at Imam Sadiq University, Tehran, Iran. Email: johari@isu.ac.ir
چکیده English

Frid ay Prayer is a significant Islamic institution with substantial cultural and social influence. This study develops a policymaking framework for Friday Prayer, grounded in Ayatollah Khamenei’s cultural thought. Using qualitative thematic analysis, it highlights the potential of Friday Prayer as a tool for cultural management through its core elements of remembrance of God, intellect-emotion integration, regularity, and communal participation. The prayer leader’s central role requires qualities such as paternal care, piety, and public engagement.
Research Problem: There is a lack of a cohesive cultural policymaking framework for Friday Prayer rooted in systematic religious understanding. Despite its cultural potential, existing policies remain insufficient. This study addresses this gap by applying Ayatollah Khamenei’s cultural thought to formulate effective policies for Friday Prayer.
Research Background: Research by Mirabedini and Motamednejad (2008) highlights Friday prayer`s function as a public and political communication tool, particularly during elections, emphasizing its role in societal management and tradition preservation. Ahmadpour (2021) explores its soft power in countering cultural invasions and mobilizing social problem-solving, drawing on the Supreme Leader’s directives. Tayyeb Hosseini et al. (2018) identify its enhancement of political legitimacy, social capital, and religious insight, while Ahmadi et al. (2008) link participation to religious commitment and attitudes, suggesting strategies to boost attendance.
Amirmajahdi (2011) and Ebrahimi Kazemabad (2017) discuss its psychological, ethical, and societal impacts, categorizing its influence into political, social, spiritual, and ethical domains. Zaki (1997) analyzes sermon topics from 1991-1995, highlighting its role in cultural development. Additional studies focus on jurisprudential and historical aspects, such as its mandatory nature (Arefnia, 2008; Taghavi, 2004) and its establishment under the Supreme Leader (Zarvandi Rahman, 2020).
The review identifies a gap in policy-oriented approaches and detailed analysis of Ayatollah Khamenei’s cultural thought, marking the novelty of this research in addressing these aspects.
Research Method:This qualitative study uses thematic analysis to examine Ayatollah Khamenei’s cultural perspectives on Friday Prayer. Data were collected from his official publications and speeches, with analysis involving coding, theme identification, and thematic network construction for systematic insights.
Research Findings: Friday Prayer is a vital cultural institution with potential for societal development. Key findings emphasize the role of the prayer leader, public participation, and innovative strategies for enhancing its appeal. Aligning policies with Ayatollah Khamenei’s thought ensures integration of religious values with social engagement, addressing contemporary issues and fostering community unity

کلیدواژه‌ها English

Friday prayer
cultural policy
rituals
Ayatollah Khamenei
theme analysis
قرآن کریم.
آشنا، حسام‌الدین (1397). از سیاست‌گذاری تا سنجش فرهنگی، رویکردها و تجربه‌های جهانی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات. 
ابراهیمی کاظم‌آباد، مرضیه (1396). جایگاه نهاد نماز جمعه در ارتقاء اخلاقی جامعه با تأکید بر نقش امام جمعه (پایان‌نامۀ منتشرنشدۀ کارشناسی ارشد مدرسی معارف 1400اسلامی). دانشگاه معارف اسلامی، ایران. 
ابن بابویه، محمد بن علی (1371). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
احمدپور، علی (). قدرت نرم نماز جمعه با تأکید بر بیانات مقام معظم رهبری. معرفت، 30(11)، 89-98.
احمدی، خدابخش و بیگدلی، زهرا و رئیسی، فاطمه (1387). عوامل مرتبط با میزان شرکت کارکنان در نماز جمعه. علوم رفتاری، 2(4)، 317-324.
امیرمجاهدی، قاسم (1390). نقش نماز جمعه در تبیین مصالح اجتماعی (پایان‌نامۀ منتشر نشدۀ کارشناسی ارشد تبلیغ و ارتباطات). موسسۀ عالی علوم انسانی جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.
پایگاه اینترنتی حفظ و نشر آثار آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ایمدظله‌العالی.
پورکیانی، محمد و سوزنچی، حسین و حاجی‌پور کریمی، محمدصادق (1401). واکاوی مفهوم انسان در رویکردهای سیاست‌گذاری فرهنگی، مطالعات میان‌رشته‌ای تمدنی انقلاب اسلامی. 1(4)، 33-56.
پورکیانی، محمد (1399). مجموعه گفتارهای مسئله تغییر فرهنگی. تهران: سوره مهر.
پورکیانی، محمد (1400). بنیان‌های نظری رویکردهای سیاست‌گذاری فرهنگی. تهران: سوره مهر.
تقوی، محمدکاظم (1383). شهید ثانی و وجوب تعیینی نماز جمعه، حکومت اسلامی. 9(2)، 177-204.
 جعفری هفتخوانی، نادر و همایون، محمدهادی (1387). درآمدی بر مفهوم و روش سیاستگذاری فرهنگی درس‌هایی برای سیاست‌گذاران. اندیشه مدیریت راهبردی، 2(4)، 5-36.          Doi: 10.30497/smt.2008.115
جمشیدی، مهدی (1400). مسئله‌های بنیادین فرهنگ اسلامی در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای. پژوهش‌های تمدن نوین اسلامی، 1(1)، 12-31.                                                      Dor: 20.1001.1.37952538.1400.1.1.3.1
جمشیدی، مهدی (1401)، درآمدی بر اندیشه فرهنگی آیت‌الله خامنه‌ای. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
جهان‌بین، فرزاد (1399). باغبانی فرهنگ. تهران: نهضت نرم‌افزاری.
حر عاملی، محمد بن حسن (1367). وسائل الشیعه. قم: موسسه آل البیت (ع).
رازنهان، محمدحسن و پورآرین، فؤاد و خواجه یار، رفعت (1398). دولت صفوی و برگزاری نماز جمعه از دیدگاه ملاخلیل قزوینی. تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، 10(36)، 19-32.
Dor: 20.1001.1.22520538.1398.10.36.3.0
رمضانی، مهدی و پرتوی، اصغر و عیوض‌زاده، حسن و جعفری، فرشید (1398). سیاست‌گذاری فرهنگی جمهوری اسلامی ایران: پیشینه، الگوها و آسیب‌ها با تأکید بر مفهوم مرجعیت. راهبرد اجتماعی فرهنگی، 8(32)، 69-96.                                                                          Dor:20.1001.1.22517081.1398.8.3.3.3
زروندی رحمانی، محمد (1399). جایگاه و نقش ولایت فقیه در برپایی نماز جمعه. آموزه‌های فقه عبادی،1(1)، 55-80.
زکی، محمدعلی (1376). نماز جمعه، رسانه‌ای اثربخش در توسعه فرهنگی. مصباح، 6(24)، 89-110.
سروش، محمد (1383). اقامه جمعه در دولت اسلامی. حکومت اسلامی، 9(32)، 100-156.
سیاهپوش، امیر و آقاپور، علی (1393). فرهنگ در منظر مقام معظم رهبری. تهران: مرکز پژوهش‌های فرهنگی و اجتماعی صدرا و نشر شهر.
طیب‌حسینی، سیدمحمود و شجاعیان، محمد و حسینی‌زاده، عبدالرسول و لطفی، فاطمه (1397). نماز جمعه و بسط قدرت نرم اجتماع سیاسی مسلمانان. اسلام و علوم اجتماعی، 10(20)، 5-24.
Doi: 10.30471/SOCI.2019.1506
عابدی جعفری، حسن؛ تسلیمی، محمد سعید؛ فقیهی، ابوالحسن؛ شیخ زاده، محمد.(1390). تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده‌های کیفی. اندیشه راهبردی، 5(10) 151-198.                                                                                          Doi: 10.3049/SMT.2011.163
عارف‌نیا، طیبه (1387). فیض کاشانی و نظریه عینیت وجوب نماز جمعه. کاشان‌ شناسی، 3(2)، 210-230.
قانع، احمدعلی (1394). بررسی وجوب تعیینی نماز جمعه از خلال آیات و روایت. مطالعات قرآن و حدیث، 8(16)، 187-219.                                                                         Doi: 10.30497/QURAN.2015.1628
قائمی، محمد و روحانی، محمدرضا (1399). چارچوب مفهومی فرهنگ از منظر رهبر معظم انقلاب با تأکید بر انقلاب فرهنگی (پایان‌نامۀ منتشرنشدۀ کارشناسی ارشد معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات). دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران.
مجلسی، محمدباقر (1361). بحارالانوار. بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
محدثی، جواد (1383). نماز جمعه در دیدگاه امام خمینی (ره). حکومت اسلامی، 9(32): 9-25.
میرعابدینی، احمد و معتمدنژاد، کاظم (1387). ارتباطات آیینی و قدرت سیاسی در ایران؛ بررسی روابط متقابل نماز جمعه و رسانه‌های جمعی در انتخابات ریاست جمهوری. علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی، 15(41)، 1-34.                                                                   Doi: 20.1001.1.17351162.1387.15.41.1.9
Holy Quran [in Arabic].
Abedi Jafari, H., Taslimi, M. S., Faghihi, A., & Sheikhzadeh, M. (2011). Thematic analysis and theme networks: A simple and efficient method for explaining patterns in qualitative data. Strategic Thinking, 5(10), 151-198. https://doi.org/10.3049/SMT.2011.163 [In Persian]
Ahmadi, K., Bigdeli, Z., & Raeisi, F. (2008). Factors related to employees’ participation in congregational prayer. Behavioral Sciences, 2(4), 317-324 [In Persian].
Ahmadpour, A. (n.d.). The soft power of congregational prayer with emphasis on the statements of the Supreme Leader. Marifat, 30(11), 89-98 [In Persian].
Arefnia, T. (2008). Feyz Kashani and the theory of the obligatory nature of congregational prayer. Kashan Studies, 3(2), 210-230 [In Persian].
Asna, H. (2018). From cultural policy to cultural assessment: Approaches and global experiences. Tehran: Institute of Culture, Art, and Communication Research [In Persian].
Ebrahimi Kazemabad, M. (2017). The role of the congregational prayer institution in promoting social ethics with an emphasis on the role of the prayer leader (Unpublished master’s thesis). University of Islamic Teachings, Iran [In Persian].
Gha’ni, A. (2015). The obligatory nature of congregational prayer based on Quranic verses and narrations. Quran and Hadith Studies, 8(16), 187-219. https://doi.org/10.30497/QURAN.2015.1628 [In Persian].
Hurr Ameli, M. H. (1988). Wasa’il al-Shia [The means of the Shia]. Qom: Al al-Bayt Institute [In Persian].
Ibn Babawayh, M. (1992). Man la yahduruhu al-faqih [For him who has no access to a jurist]. Qom: Islamic Publications Office [In Persian].
Jamshidi, M. (2021). Fundamental issues of Islamic culture in the thought of Ayatollah Khamenei. Studies in Modern Islamic Civilization, 1(1), 12-31. https://doi.org/20.1001.1.37952538.1400.1.1.3.1 [In Persian].
Jamshidi, M. (2022). An introduction to the cultural thought of Ayatollah Khamenei. Qom: Institute of Culture and Islamic Thought [In Persian].
Jafari Haftkhani, N., & Homayoun, M. (2008). An introduction to the concept and method of cultural policy: Lessons for policymakers. Strategic Management Thought, 2(4), 5-36. https://doi.org/10.30497/smt.2008.115 [In Persian].
Jahanbin, F. (2020). Cultural gardening. Tehran: Soft Movement [In Persian].
Majlesi, M. B. (1982). Bihar al-Anwar [Oceans of Light]. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi [In Persian].
Mirabedini, A., & Motamed-Nejad, K. (2008). Ritual communications and political power in Iran: A study of the interaction between congregational prayer and mass media in presidential elections. Social Sciences of Allameh Tabatabai University, 15(41), 1-34. https://doi.org/20.1001.1.17351162.1387.15.41.1.9 [In Persian].
Moaddesi, J. (2004). Congregational prayer from the perspective of Imam Khomeini. Islamic Government, 9(32), 9-25 [In Persian].
Pourkiani, M. (2020). Collected speeches on the issue of cultural change. Tehran: Soore Mehr [In Persian].
Pourkiani, M. (2021). Theoretical foundations of cultural policy approaches. Tehran: Soore Mehr [In Persian].
Pourkiani, M., Soozanchi, H., & Hajipour Karimi, M. S. (2022). Exploring the concept of human in cultural policy approaches. Interdisciplinary Studies in the Civilization of the Islamic Revolution, 1(4), 33-56 [In Persian].
Qaemi, M., & Rouhani, M. (2020). Conceptual framework of culture from the perspective of the Supreme Leader with an emphasis on cultural revolution (Unpublished master’s thesis). Imam Sadiq University, Tehran, Iran [In Persian].
Ramezani, M., Partovi, A., Ayvazzadeh, H., & Jafari, F. (2019). Cultural policy of the Islamic Republic of Iran: History, models, and challenges with an emphasis on the concept of authority. Cultural Social Strategy, 8(32), 69-96. https://doi.org/20.1001.1.22517081.1398.8.3.3.3 [In Persian].
Raznehan, M. H., Pourarin, F., & Khajeyar, R. (2019). The Safavid state and the establishment of congregational prayer from the perspective of Mulla Khalil Qazvi [In Persian].