فصلنامه علمی مطالعات راهبردی فرهنگ

فصلنامه علمی مطالعات راهبردی فرهنگ

مقایسه نقش و راهبردهای روشنفکران معاصردر توسعه سیاسی ایران ( تحلیل اندیشه های سیاسی میرزا ملکم خان، فروغی، شریعتی و سروش)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
علی احمدی 1
مجتبی صداقتی فرد 2
یعقوب شربتیان 3
1 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی سیاسی، واحد گرمسار، دانشگاه آزاد اسلامی، گرمسار، ایران.
2 استادیار گروه علوم اجتماعی، واحد گرمسار، دانشگاه، آزاد اسلامی، گرمسار، ایران (نویسنده مسئول)
3 استادیار گروه علوم اجتماعی، واحد گرمسار، دانشگاه، آزاد اسلامی، گرمسار، ایران.
10.22083/scsj.2024.464337.1187
چکیده
هدف اصلی این پژوهش مقایسه نقش و راهبردهای روشنفکران معاصر در توسعه سیاسی ایران است و جریان‌های روشنفکری ۲۰۰ ساله اخیر در دوره‌های زمانی مشروطه، پهلوی اول، پهلوی دوم و بعد از انقلاب اسلامی و گفتمان‌های روشنفکری با نحله‌های فکری گوناگون موردبررسی قرار گرفته است. روش این پژوهش کیفی با رویکرد تحلیل محتوا و استفاده از ابزار کتابخانه‌ای و مقالات بوده که محقق با رویکرد استقرایی و کدگذاری سه‌گانه به استخراج و تحلیل مطالب پرداخته است. یافته‌های پژوهش بیانگر دو ضعف اساسی جریان روشنفکری است که راهبردهای آنان اثربخشی لازم در سیاست‌گذاری‌ها را نداشته باشد: الف. فقدان مبانی تئوریک و تحلیل درست از شرایط عینی جامعه ب. اختلافات و پراکندگی درونی جمعیت روشنفکران. نتایج پژوهش نیز نشان‌دهندۀ آن است روشنفکران معاصر راهبردهای متفاوتی داشته‌اند که می‌توان به سکولاریسم در روشنفکران عصر مشروطیت، صنعتی شدن در روشنفکران عصر پهلوی اول، پیشرفت در علم روشنفکران پهلوی دوم و رفع وابستگی به غرب در بین روشنفکران بعد از انقلاب اسلامی اشاره کرد. همچنین استنتاج تحقیق بیانگرد و رویکرد برون‌زا (نگرش تجددگرایانه) و رویکرد درون‌زا (نگرش بومی‌سازی) روشنفکران معاصر به توسعه سیاسی است. ملکم خان آزادی و مساوات را منشاء پیشرفت کشور دانسته و راهبردش برپایی حکومت قانون بود. فروغی توسعه فکری، ترویج ایده‌های مدرن و آشنایی با اصول دموکراسی را مهم دانسته، راهبردش آگاهی بود. شریعتی بر اساس اندیشه‌های اسلامی به توسعه سیاسی پرداخت و راهبردش توسعه دینی بود. سروش معتقد به جامعه مدنی بر پایه‌های حق و کثرت‌گرایی بوده و راهبردش اخلاق و قانون برای رسیدن به توسعه سیاسی است.
کلیدواژه‌ها
روشنفکری
راهبردها
توسعه سیاسی
ایران معاصر

عنوان مقاله English

Comparing the role and strategies of contemporary intellectuals in the political development of Iran (Analysis of the political thoughts of Mirza Malkam Khan, Foroughi, Shariati and Soroush)

نویسندگان English

ali ahmadi 1
mogtaba sedaghati fard 2
yaghob sharbatian 3
1 PhD student in Political Sociology, Garmsar Branch, Islamic Azad University, Garmsar, Iran. a.ahmadi.1905@gmail.com
2 Assistant Professor, Department of Social Sciences, Garmsar Branch, Islamic Azad University, Garmsar, Iran (Corresponding Author) seda@yahoo.com
3 Assistant Professor, Department of Social Sciences, Garmsar Branch, Azad Islamic University, Garmsar, Iran dy sharbatian@yahoo.com
چکیده English

The main objective of this research is to compare the role and strategies of contemporary intellectuals in the political development of Iran, and the intellectual movements of the last 200 years in the constitutional, first Pahlavi, second Pahlavi and post-Islamic Revolution periods, and intellectual discourses with various intellectual lines have been examined.
Method: The method of this qualitative research is based on a content analysis approach and using library tools and articles, in which the political thoughts and strategies of contemporary Iranian intellectuals have been investigated, and the researcher has extracted and analyzed the required materials using an inductive approach and triple coding.
Findings: The research findings indicate that the intellectual movement in contemporary Iranian history has suffered from two fundamental weaknesses that have caused the strategies they mentioned in policymaking to not be effective: A. Lack of theoretical foundations and correct analysis of the objective conditions of society B. Internal differences and fragmentation of the intellectual community and intolerance towards each other.
Results: The results of the research also indicate that contemporary intellectuals have had different roles and strategies, which can be referred to as secularism among intellectuals of the Constitutional era, industrialization among intellectuals of the first Pahlavi era, progress in science and technology among intellectuals of the second Pahlavi era, and the elimination of dependence on the West among intellectuals after the Islamic Revolution. The conclusion of the research also indicates two exogenous approaches (modernist attitude and attention to Western ideas) and endogenous approaches (localization attitude and reliance on Islamic ideas) of contemporary intellectuals to political development. Malcolm Khan considered freedom and equality to be the source of the country’s progress, and his strategy was legislation and the rule of law. Foroughi considered intellectual development important and promoted modern ideas and familiarity with the principles of democracy, his strategy was awareness and transparency. Shariati, based on Islamic ideas, pursued political development, and his strategy was religious development. Soroush believes in civil society based on rights and pluralism, and his strategy is ethics and law to achieve political development.
The lack of institutionalized connection between science and practice, resulting from the lack of practicality of intellectuals’ science and the lack of scientific practice of political elites, has slowed down the process of political development in the country, and the need for ideological approaches and an appropriate development model with an emphasis on identity foundations seems essential. Solving the crisis of political development requires redefining cultural and identity concerns to new issues. In addition to addressing some of the opportunities and threats existing in intellectuals’ strategies by criticizing discourses and presenting policy proposals, the present study is a kind of simultaneous recognition of all phenomena and areas that shape the life world of a society.

کلیدواژه‌ها English

Intellectualism
strategies
political development
contemporary Iran
آبراهامیان، یرواند(۱۳۹۴). ایران بین دو انقلاب. ترجمه: ابوالقاسم سری، تهران: نشر نی.
ابوالفضلی کریزی، حسین و پسندیده ابوالفضل(1400). تحلیل محتوای سیاست‌های فرهنگی و موانع توسعه‌ای آن در جمهوری اسلامی، فصلنامه مطالعات راهبردی فرهنگ، 1(4)، 9-29.
 Doi 10.22083/scsj.2022.145950
اکبرزاده، فریدون و جلال‌پور، شیوا و مدملیل، احسان(1396). نقش روشنفکران حزب تجدد در شکل‌گیری دولت مدرن در ایران، اولین همایش ملی علوم رفتاری و اسلامی، اهواز، نشر مرجع دانش.
اسدزاده، وحید(1393). نقش روشنفکران و کشورهای همسایه در نوسازی‌های دوره رضاشاه، فصلنامه سیاست، 1(4)، 29-38. 
الگار، حامد(1969). دین و دولت در ایران، ترجمۀ ابوالقاسم سری. تهران: نشر توس.
آدمیت، فریدون(۱۳۴۰). فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطه در ایران. تهران: نشر سخن.
آدمیت، فریدون(1343). اندیشه‌های طالبوف تبریزی. تهران: نشر دماوند.
باتامور، توماس برتون(1391). نخبگان و جامعه. ترجمۀ علیرضا طیب. تهران، نشر شیرازه.
ببی، ارل(۱۳۸1). روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی. ترجمۀ دکتر رضا فاضل، تهران: نشر سمت.
بروجردی، مهرزاد(۱۳۷۷). روشنفکران ایرانی و غرب. ترجمۀ جمشید شیرازی، تهران: نشر فرزان.
بشیریه، حسین(۱۳۷۷). جامعه‌شناسی سیاسی. تهران: نشر نی.
بشیریه، حسین(1380). موانع توسعه سیاسی در ایران. نشر گام نو
حیدرپور کلیدسر، محمد و وثوقی، منصور و ساروخانی، باقر و ازکیا، محمد(1396). واکاوی موانع فرهنگی توسعه سیاسی در ایران (عصر پهلوی دوم)، فصلنامه فرهنگ و ارتباطات، 18(40)، 1-29.
Doi:10.22083/jccs.2018.98774.2259
خجسته، فردوس و عصار، علیرضا و حاجیانی، ابراهیم و عراقیه، علیرضا(1401). آینده‌پژوهی هویت ملی در نظام آموزشی ایران، فصلنامه مطالعات راهبردی فرهنگ،  2(2)، 9-28.    Doi:1022083/scsj.2022.360976.1066
جعفری، افشین و قاسمی، زهرا(1۳۹8). تأثیر رابطه نخبگان سیاسی حاکم و روشنفکران بر توسعه فرهنگ سیاسی پس از انقلاب اسلامی، فصلنامه علمی رهیافت انقلاب اسلامی، ۱۴ (۵۲)، ۲۴۴- 255.
Doi:1001.1.20083777.1399.14.52.12.2
کدی، نیکی(1383). ریشه‌های انقلاب ایران، ترجمۀ مهدی حقیقت‌خواه تهران: نشر ققنوس.
کلهر، سینا(1401). تجربه برنامه‌ریزی و الگوی برنامه‌ریزی فرهنگی در برنامه‌های توسعه، فصلنامه مطالعات راهبردی فرهنگ، 2(1)، 9-35.                                                            Doi:10.22083/scsj.2022.151784
محمدی، حیدر، کورنگ بهشتی، سیامک و دوازده‌امامی، حمید(1403). ارائه الگوی فرهنگی حکمرانی خوب در دستگاه‌های ناظر بر عملکرد دولت، فصلنامه مطالعات راهبردی فرهنگ، 4(2)، 147-172.
Doi:10.22083/scsj.2024.4370931140
دهمرده، منصور و رنجبر، مقصود(1395). راهکارهای روشنفکران دوران انقلاب مشروطه ایران برای توسعه و جبران عقب‌ماندگی‌های کشور، ماهنامه علوم انسانی اسلامی، 1(14)، 21-32.                    JR-Jpol 3-12-003
دهقان، اسماعیل(1395). تفکر انتقادی روشنفکران مسلمان: نقش احتمالی آن در توسعه اندیشه حسابداری رهایی‌بخش، دومین همایش ملی حسابداری، مدیریت و اقتصاد ایران، دانشگاه آزاد اسلامی بندرگز، 44-65.
 Coi:Fncaa 02-042
دیلمقانی، فرشید و قاسمی ترکی، محمدعلی(1395). ضرورت‌های سیاست‌گذاری هویت ملی از دید روشنفکران ایرانی (مقطع 1320 تا 1332)، فصلنامه سیاست،3 (12)، 21- 47.
رضوی، مسعود(۱۳۷۹). روشنفکران، احزاب و منافع ملی. تهران: نشر فروزان روز.
رهبری، مهدی(۱۳88). جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی ایران. بابلسر: نشر دانشگاه مازندران.
ریتزر، جرج(۱۳۸۵). نظریه‌های جامعه‌شناسی در دوران معاصر. ترجمۀ محسن ثلاثی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ساروخانی، باقر(۱۳۸۳). روش تحقیق در علوم اجتماعی. جلد دوم، تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سروش، عبدالکریم(۱۳۹۶). مدیریت و مدارا. تهران: نشر صراط.
سریع القلم، محمود(۱۳8۲). عقلانیت و توسعه‌یافتگی ایران. تهران: نشر فرزان.
سعید، ادوارد(۱۳۸۸). نشانه‌های روشنفکری. ترجمۀ محمد افتخاری، تهران: نشر آگه.
سوئل، توماس(۱۴۰۱). روشنفکران و جامعه. ترجمۀ شایان صولتی و شروین صولتی، تهران: انتشارات گوتنبرگ.
صدری، احمد(۱۳۸۶). جامعه‌شناسی روشنفکران. ترجمۀ حسن آبنیکی، تهران: انتشارات کویر.
صدری، محمدفاضل و صانعی، مهدی و امیرعبداللهیان، سمیه(1386). بررسی تأثیر حکمرانی خوب بر اعتماد شهروندان نسبت به دولت، سومین کنفرانس بین‌المللی مدیریت و اقتصاد، دانشگاه تربت‌حیدریه، 12-40.
Coi:Mcedo3-502
فوران، جان(1992). مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سال‌های پس از انقلاب، ترجمه احمد تدین. تهران: نشر رسا
قوام، عبدالعلی(1393). چالش‌های توسعه سیاسی. تهران: نشر قومس
قنبر پور، لیلا(1395). بررسی دیدگاه روشنفکران دینی در رابطه با حقوق زنان با تأکید بر مدرنیته در کنفرانس بین‌المللی رویکردهای نوین علوم انسانی در قرن، 21-44.
عابدی اردکانی، محمد(1393). توسعه‌نیافتگی سیاسی از منظر فرهنگ سیاسی نخبگان در ایران (1368-1384)، پژوهشنامه علوم سیاسی، 4(35)، 134-170.                        Doi:20.1001.1.1735790.1393.9.4.5.5
عنایت، حمید(۱۳۸۱). اندیشه سیاسی در اسلام معاصر. ترجمۀ بهاءالدین خرمشاهی، تهران: انتشارات خوارزمی.
غرایاق زندی، داوود(1384). روشنفکری، هویت و نوگرایی در ایران: نگاه شناخت‌شناسانه، فصلنامه مطالعات ملی، 6(21)، 47-68.                                                                  Doi:20.1001.1.1735059.1384.6.21.3.7
میرلطفی، پرویز رضا و جهانتیغ، محسن(1383). نقش جریان روشنفکری در توسعه سیاسی. پنجمین کنفرانس بین‌المللی و ششمین. کنفرانس ملی حقوق و علوم سیاسی، تهران،.         https://civilca.com/com/doc/1625894
هانتیگتون، ساموئل(1375). سامان سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی، ترجمۀ محسن ثلاثی. تهران: نشر علم
هولستی، ال رادولف(1380). تحلیل محتوی در علوم اجتماعی و انسانی، ترجمه نادر سالارزاده امیری. تهران:  انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.
Abedi Ardakani, Mohammad. (2014). Political Underdevelopment from the Perspective of the Political Culture of the Elites in Iran (1989-2005), Journal of Political Science, 4(35), 134-170, Doi :20.1001.1.1735790.1989.9.4.5.5. [In Persian]
Abrahamian, Yervan. (2015). Iran between two revolutions. Translation: Abolghasem Sari, Tehran: Nay Publications.[In Persian]
Abolfazli Karizi, Hossein and Pasandideh Abolfazl. (1400). Content analysis of cultural policies and their development obstacles in the Islamic Republic, Quarterly Journal of Strategic Studies of Culture, 1(4), 9-29, Doi 10.22083/scsj.2022.145950. [In Persian]
Akbarzadeh, Fereydoun and Jalalpour, Shiva and Madamalil, Ehsan. (2017). The role of the intellectuals of the Modernization Party in the formation of the modern state in Iran, First National Conference of Behavioral and Islamic Sciences, Ahvaz, Marja Danesh Publications. [In Persian]
Asadzadeh, Vahid. (2014). The role of intellectuals and neighboring countries in the modernizations of the Reza Shah era, Quarterly Journal of Politics, Year 1, (No. 4) 1(4), 29-38. [In Persian]
Algar, Hamed. (1969). Religion and State in Iran, translated by Abolghasem Sari. Tehran: Nashrtus. [In Persian]
Adamit, Fereydoon. (1961). The Thought of Freedom and the Introduction to the Constitutional Movement in Iran. Tehran: Nashr Sokhan. [In Persian]
Adamit, Fereydoon. (1964). The Thoughts of Talebov Tabrizi. Tehran: Nashr Damavand. [In Persian]
Batamur, Thomas Burton. (1972). Elites and Society. Translated by Alireza Tayyeb. Tehran, Nashr Shirazeh. [In Persian]
Babi, Earl. (1982). Research Methods in Social Sciences. Translated by Dr. Reza Fazel, Tehran: Nashr Samat. [In Persian]
Boroujerdi, Mehrzad (1998). Iranian Intellectuals and the West. Translated by Jamshid Shirazi, Tehran: Nashr Farzan. [In Persian]
Bashirieh, Hossein. (1998). Political Sociology. Tehran: Nashr Nei. [In Persian]
Bashirieh, Hossein. (1998). Obstacles to Political Development in Iran. Gam Nou Publishing
Dehmardeh, Mansour and Ranjbar, Maghsoud. (2016). Strategies of intellectuals during the Iranian Constitutional Revolution for development and compensation of the country’s backwardness, Monthly Journal of Islamic Humanities, 1(14), 21-32, JR-Jpol 3-12-003. [In Persian]
Dehghan, Esmaeil. (2016). Critical thinking of Muslim intellectuals: its possible role in the development of emancipatory accounting thought, Second National Conference on Accounting, Management and Economics of Iran, Bandargaz Islamic Azad University, 44-65, Coi:Fncaa 02-042. [In Persian]
Dilmoghani, Farshid and Ghasemi-Torki, Mohammad Ali. (2016). The Necessities of National Identity Policymaking from the Perspective of Iranian Intellectuals (1941-1953), Quarterly Journal of Politics3(12),21-47. [In Persian]  
Das,s,uxaibir,and MarcG.Quinyn (2007) Crisis Prevention and Crisis Management: the Role of Regulatovy Govemance.inR. liten. M Pomerleano and V. Sun dararajan. (eds), financial Sector Governance: the Role the Public and Private Sectors, (Washington D.c:Brookings Institution Press)
Enayat, Hamid. (2002). Political Thought in Contemporary Islam. Translated by Baha’al-Din Khorramshahi, Tehran: Kharazmi Publications. [In Persian]
Foran, Jan. (1992). Fragile Resistance: A History of Iranian Social Developments from the Safavids to the Post-Revolutionary Years, Translated by Ahmad Tadayin. Tehran: Rasa Publishing. [In Persian]
Ghavam, Abdol Ali. (2014). Challenges of Political Development. Tehran: Qoms Publishing. [In Persian]
Ghanbarpour, Leila. (2016). A study of the views of religious intellectuals on women’s rights with an emphasis on modernity in the International Conference on New Approaches to Humanities in the Century,21-44. [In Persian]
Gharayagh Zandi, Davood. (2005). Intellectualism, Identity and Modernity in Iran: An Epistemological Perspective, Quarterly Journal of National Studies, 6(21), 47-68,
Doi:20.1001.1.1735059.1384.6.21.3.7. [In Persian]
Heiderpour Kilidsar, Mohammad and Vosoughi, Mansour and Sarukhani, Baqer and Azkia, Mohammad (2017). Analysis of Cultural Obstacles to Political Development in Iran (Second Pahlavi Era), Quarterly Journal of Culture and Communications, Volume 18, 18(40), 1-29, Doi:10.22083/jccs.2018.98774.2259. [In Persian]
Holste, L. Radolf. (2001). Content Analysis in Social and Human Sciences, Translated by Nader Salarzadeh Amiri. Tehran: Allameh Tabatabaei University Press. [In Persian]
Huntington, Samuel. (1965). Political Develop and Political Decay, world political, xvii.
Huntington, Samuel. (1996). Political System in Societies Undergoing Transformation, Translated by: Mohsen Salasi. Tehran: Alam Publishing. [In Persian]
Jafari, Afshin and Ghasemi, Zahra. (1398). The impact of the relationship between the ruling political elite and intellectuals on the development of political culture after the Islamic Revolution, Quarterly Journal of the Approach to the Islamic Revolution, 14(52), 244-255, Doi:1001.1.20083777.1399.14.52.12.2. [In Persian]
Khojasteh, Ferdows and Assar, Alireza and Hajiani, Ebrahim and Araghieh, Alireza. (1401). Future Studies of National Identity in the Iranian Educational System, Quarterly Journal of Strategic Studies of Culture, Year 2, (Issue 2)202), 9-28, Doi:1022083/scsj.2022.360976.1066. [In Persian]
Kadi, Niki (2003). The roots of the Iranian Revolution, translated by Mehdi Haghighatkhah, Tehran: Qoqnos Publication. [In Persian]
Kelher, Sina. (1401). The experience of planning and the model of cultural planning in development programs, Quarterly Journal of Strategic Studies of Culture, 2(1), 9-35
Doi:10.22083/scsj.2022.151784. [In Persian]
Mir Lotfi, Parviz Reza and Jahantig, Mohsen (2004), The Role of Intellectual Movement in Political Development. Fifth International Conference and Sixth. National Conference of Law and Political Science, Tehran, https: //civilca. Com / com / doc /1625894 [In Persian]
Mohammadi, Heydar, Korang Beheshti, Siamak and Dazav Emami, Hamid. (1403). Presenting a cultural model of good governance in government performance monitoring agencies, Quarterly Journal of Strategic Studies of Culture, 4(2), 147-172, Doi:10.22083/scsj.2024.4370931140. [In Persian]
Razavi, Masoud. (1990). Intellectuals, Parties and National Interests. Tehran: Forouzan Rooz Publishing. [In Persian]
Rahbari, Mehdi. (2009). Political Sociology of the Islamic Revolution of Iran. Babolsar: Mazandaran University Publishing. [In Persian]
Ritzer, George. (2006). Sociological Theories in Contemporary Times. Translated by Mohsen Salasi, Tehran: Scientific and Cultural Publications. [In Persian]
Sarukhani, Baqer. (2004). Research Methods in Social Sciences. Volume 2, Tehran: Humanities and Cultural Studies Research Institute Publications. [In Persian]
Soroush, Abdolkarim. (2017). Management and Tolerance. Tehran: Sirat Publishing. [In Persian]
Saree-e-Qalam, Mahmoud. (2003). Rationality and Development of Iran. Tehran: Farzan Publishing. [In Persian]
Saeed, Edward. (2009). Signs of the Intellectual. Translated by Mohammad Eftekhari, Tehran: Ageh Publishing. [In Persian]
Sowell, Thomas. (1401). Intellectuals and Society. Translated by Shayan Solati and Shervin Solati, Tehran: Gutenberg Publishing. [In Persian]
Sadri, Ahmad. (2007). Sociology of Intellectuals. Translated by Hassan Abniki, Tehran: Kavir Publishing. [In Persian]
Sadri, Mohammad Fazel and Sanei, Mehdi and Amir Abdollahian, Somayeh. (2007). Studying the Effect of Good Governance on Citizens’ Trust in the Government, Third International Conference on Management and Economics, Torbat Heydarieh University, 12-40, Coi: Mcedo3-502. [In Persian]
Weber, Max. Politics as a Vacation”, In from Max Weber, edited by H.H. Gerth and C. Wright Mills. New York: Oxford University Press,1958.