مطالعۀ عوامل مؤثر بر شکاف بین نسلی: فراتحلیل پژوهش‌های بازۀ زمانی 1383ـ1399

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ و جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی (نویسندۀ مسئول)

2 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی و رسانه، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی

3 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی گروه‌های اجتماعی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی

چکیده

شکاف نسلی به فاصلۀ اجتماعی، تعارض اجتماعی و تضاد بین والدین و نسل­های قلبی خود در مسائل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی اطلاق می‌شود. جامعۀ ایران، به‌سبب تغییرات ارزشی‌ـ‌هنجاری، مطابق نتایج 40 مورد پژوهش، شکاف نسلی و بین‌نسلی را تجربه کرده است. هدف اصلی پژوهش مطالعۀ عوامل مؤثر بر شکاف بین‌نسلی در بازۀ زمانی 1383-1400 است. روش پژوهش از نوع کمّی و ابزار آن پرسش‌نامۀ معکوس است و از نرم‌افزار فراتحلیل جهت برآورد اندازۀ اثر استفاده شده است. جامعۀ آماری آن 80 پژوهش است که 40 سند پژوهشی به‌علت پیمایشی‌بودن، دارابودن ضریب همبستگی و حجم نمونه و سطح معنی‌داری قابل‌قبول به روش نمونه‌گیری غیراحتمالی انتخاب‌ شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که میان بحران ساختاری (فاصلۀ اجتماعی، نظام پدرسالاری، تعارض بین‌نسلی)؛ سرمایۀ اجتماعی (اعتماد بین‌نسلی، مشارکت بین‌نسلی، انسجام بین‌نسلی)؛ سرمایۀ فرهنگی؛ سرمایۀ اقتصادی؛ نوگرایی (رسانه‌های جمعی، مصرف متظاهرانه، فردگرایی، سبک زندگی مدرن، جهان‌گرایی، ارزش‌های پسامادی)؛ مسائل ارزشی‌ـ‌هنجاری (الگوی گروه مرجع، تعلقات مذهبی، جامعه‌پذیری)؛ و آنومی چندگانه (آنومی اجتماعی، آنومی خانوادگی، آنومی هویتی) با شکاف بین‌نسلی رابطۀ معنی‌داری وجود دارد. اندازۀ اثر کلی پژوهش بر شکاف نسلی برابر با 20 درصد است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Study of Factors Affecting the Intergenerational Gap: Meta-analysis of research : during 2004-2020

نویسندگان [English]

  • Taha Ashayeri 1
  • Tahereh Jahanparvar 2
  • Samaneh Sadat Sarkeshikyan 3
1 Member of the Faculty of History and Sociology, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili (Corresponding Author), Email: t.ashayeri @ uma.ac.ir.
2 , PhD Student in Cultural Sociology, Faculty of Social Sciences, Communication and Media, Islamic Azad University, Tehran Branch, Email: jparvar@yahoo.com
3 PhD student in Sociology of Social Groups, University of Tehran Markaz, Email: zamanesarkeshikiyan@gmail.com
چکیده [English]

Generation gap refers to social distance, and social conflict between parents and their heart generations over cultural, social, economic, and political issues. According to the results of 40 studies, Iranian society has experienced a generational and intergenerational gap due to normative value changes. The main purpose of this study is to study the factors affecting the intergenerational gap  during 2004-2020. The research method is quantitative and its instrument is a reverse questionnaire and meta-analysis software has been used to estimate the effect size. The statistical population is 80 studies, of which 40 research documents have been selected by non-probabilistic sampling method due to their surveyability, correlation coefficient and sample size and acceptable significance level. The results show that between the structural crisis (social distance, patriarchal system, intergenerational conflict); Social capital (intergenerational trust, intergenerational participation, intergenerational cohesion); Cultural capital; Economic capital; Modernity (mass media, demonstrative consumption, individualism, modern lifestyle, cosmopolitanism, postmodern values); Value-normative issues (reference group model, religious affiliation, sociability); And multiple anomie (social anomie, family anomie, identity anomie) has a significant relationship with the intergenerational gap. The overall effect of the research on the generation gap is equal to 20%.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Identity anomie
  • postmodern value
  • social capital
  • modernity
  • generation gap
منابع و مأخذ
آزاد ارمکی، تقی (1389). جامعه‌شناسی ایران: جامعه‌شناسی مناسبات بین‌نسلی. تهران: نشـر علم.
آزاد ارمکی، تقی و غلامرضا غفاری (1383). جامعه‌شناسی نسلی. تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی.
آقاجری، هاشم .(1382) «انقطاع نسل‌ها ـ انسداد نسل‌ها». در مجموعه مقالات نگاهی به پدیدۀ گسست نسل‌ها: رویکردهای فلسفی، جامعه‌شناختی، روان‌شناختی، سیاسی، تاریخی و ادبی. تهران: پژوهشکدۀ علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی.
ابراهیم‌پور، داود (1393). «بررسی نگرش دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی منطقۀ 13 نسبت به تفاوت ارزش‌های اجتماعی آنان با والدین در رابطه با خانواده و ازدواج». فصلنامه مطالعات جامعه‌شناسی، شماره 25: 114-95.
احمدی، آرمان و پویان احیایی (1392). «بررسی شکاف نسلی و عوامل مرتبط با آن. موردمطالعه: دانش‌آموزان دوره متوسطه شهرستان سراب». فصلنامه پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، شماره 4: 27-1.
احمدی، یعقوب (1388). «وضعیت دین‌داری و نگرش به آینده دین در میان نسل‌ها (مطالعه موردی: شهر سنندج)». فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، شماره 1: 44-17.
احمدی، یعقوب و حامد بیتا (1390). «سنجش وضعیت تفاوت نسل‌ها در ابژه‌های فرهنگی، اجتماعی (مطالعه موردی: شهر کرمانشاه)». فصلنامه جامعه‌شناسی کاربردی، شماره 2: 208-185.
ادهمی، جمال، یعقوب احمدی و ابراهیم جعفری (1396). «بررسی ترجیحات ارزشی بین‌نسلی و عوامل اجتماعی مؤثر بر آن در شهر سنندج». فصلنامه علوم اجتماعی، شماره 78: 156ـ117.
ارجمندی، حسن، محسن حسن‌پور، اسحاق ارجمند سیاهپوش و بهاره ارجمند سیاهپوش (1392). «شکاف نسلی و عوامل اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر آن در بین دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد اندیمشک». فصلنامه مطالعات جامعه‌شناختی جوانان، شماره 11: 48ـ29.
ازکیا، مصطفی و سکینه حسینی رودباکی (1388). «تغییرات نسلی سبک زندگی در جامعه روستایی». فصلنامه رفاه اجتماعی، شماره 37: 264ـ241.
 ازکیا، مصطفی و غلامرضا غفاری (1395). جامعه‌شناسی توسعه. تهران: کلمه.
امیرمظاهری، امیرمسعود و زینب منجزی‌پور (1394). «عوامل اجتماعی مؤثر بر شکاف بین‌نسلی (مطالعه موردی: والدین و جوانان 18 تا 24 ساله شهر دزفول)». فصلنامه مطالعات علوم اجتماعی ایران، شماره 48: 16-1.
بابایی‎فرد، اسدالله و مریم روحی (1395). «بررسی تأثیر سبک زندگی بر شکاف نسلی در بین جوانان شهر کاشان». فصلنامه مطالعات فرهنگی، شماره 30: 61-35.
بوستانی، داریوش و مسعود چاری صادق (1392). «بررسی ساختار و محتوای ارزشی نسل‌ها (مطالعه موردی: شهروندان بالای 18 سال شهر کرمان)». فصلنامه راهبرد اجتماعی فرهنگی، شماره 6: 41-7.
بهار، مهری و سحر رحمانی (1391). «بررسی شکاف نسلی به لحاظ وضعیت دین‌داری دو نسل دهه 50 و 70 (با تأکید بر بعد مناسکی)». فصلنامه جامعه‌شناسی مطالعات جوانان، شماره 6: 36-9.
پناهی، محمدحسین (1383). «شکاف نسلی موجود در ایران و اثر آن بر تحصیلات». فصلنامه علوم اجتماعی، شماره 27: 41-1.
پورجبلی، ربابه و صمد عابدینی (1391). «بررسی عوامل جامعه‌شناختی مؤثر بر پدیده انسجام بین‌نسلی در میان جوانان (نسل جدید) و مقایسه آن با والدین نسل قدیم». فصلنامه مطالعات جامعه‌شناختی جوانان، شماره 5: 72-51.
پوریانی، محمدحسین و سید علی‌محمد اسلامی طرزجانی (1392). «مطالعه مقایسه تحولات ارزش‌ها و باورهای دینی بین نسل امروز و گذشته (جوانان و والدین آن‌ها) در شهرستان یزد». فصلنامه مطالعات علوم اجتماعی ایران، شماره 38: 98-72.
تاجیک، محمدرضا (1383). شکاف یا گسست نسلی در ایران امروز، تحلیل‌ها و تخمین‌ها و تدبیرها. تهران: مرکز مطالعات و پژوهشات استراتژیک.
ترکی، روح‌الله و علی احمدی شکوه (1397). «شکاف نسلی و عوامل تأثیرگذار در میان دانش‌آموزان آموزشگاه‌های زبان انگلیسی؛ منطقه جنوب شرق تهران». ماهنامه پژوهش ملل مهر، شماره 34: 120ـ105.
توکل، محمد و مریم قاضی‌نژاد (1385). «شکاف نسلی در رویکردهای کلان جامعه‌شناختی: بررسی و نقد رهیافت‌های نسل تاریخی و تضاد با تأکید بر نظرات مانهایم و بوردیو». دوفصلنامه نامه علوم اجتماعی، شماره 27: 124-95.
جاراللهی، عذرا و مینو صدیقی کسمایی (1392). «تفاوت نسلی میان مادران و دختران: بررسی عوامل مؤثر بر تفاوت نگرش آن‌ها به ارزش‌های مربوط به خانواده». فصلنامه برنامه‌ریزی و رفاه اجتماعی، شماره 14: 106-69.
جهانبخش، اسماعیل (1395). «عامل شکاف نسلی در ارزش‌های اجتماعی-فرهنگی والدین و فرزندان در استان اصفهان». فصلنامه مطالعات جامعه‌شناختی جوانان، شماره 21: 66-45.
حقیقتیان، منصور و عباس غفاری (1389). «بررسی علل شکاف نسل‌ها در بین دانش‌آموزان متوسطه شهر لامرد». فصلنامه تخصصی علوم اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شوشتر، شماره 8: 190-173.
حیدرآبادی، ابوالقاسم، امین رمضان‌پور، سیده سمیه مجتبوی و مجید فیروزمند (1394). «بررسی پدیده شکاف نسلی و عوامل اجتماعی مؤثر بر آن در بین والدین و دانشجویان (مطالعه موردی: دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد بابل)». فصلنامه مطالعات علوم اجتماعی ایران، شماره 45: 63-43.
دانش، پروانه، زهرا ذاکری نصرآبادی و عظیمه سادات عبداللهی (1393). «تحلیل جامعه‌شناختی شکاف نسلی در ایران». فصلنامه جامعه‌پژوهی فرهنگی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، شماره 3: 30-1.
ربانی، علی و عاطفه محمدزاده یزد (1392). «بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر شکاف نسلی ارزشی در منطقه 9 شهرداری مشهد با تأکید بر ارزش‌های دینی». دوفصلنامه مجله علوم اجتماعی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، شماره 1: 116- 93.
رحیمی، محمد (1390). «شکاف نسلی در رویکردهای جامعه‌شناختی». بازیابی‌شده در: socialsciences.ir
رحیمی، محمد، امیر آشفته تهرانی و زهرا حضرتی صومعه (1390). «عوامل اجتماعی مؤثر بر شکاف بین‌نسلی (مطالعه موردی شهر خلخال در سال 1390)». فصلنامه مطالعات جامعه‌شناختی ایران، شماره 3: 98-79.
رفیع‌پور، فرامرز (1377). توسعه و تضاد. تهران: شرکت سهامی انتشار.
ریتزر، جرج (1386). نظریه جامعه‌شناسی در دوران معاصر. ترجمه محسن ثلاثی. تهران: نشر علمی.
زارع، بیژن و ابوالفضل اصل روستا (1389). «بررسی ارزش‌های اجتماعی دو نسل والدین فرزندان درباره معیارهای انتخاب همسر در هشتگرد». دوفصلنامه مسائل اجتماعی ایران، شماره 1: 101-67.
زاهدی، محمدجواد و عمر خضرنژاد (1392). «نوسازی و فرایند تحول ارزش‌ها در حوزه خانواده: بررسی نمونه‌ای دگرگونی ارزش‌های خانوادگی در شهر بوکان». فصلنامه انجمن جامعه‌شناسی ایران، شماره 1: ص 97 -68.
 
ساروخانی، باقر و مجتبی صداقتی فرد (1388). «شکاف نسلی در خانواده ایرانی، دیدگاه‌ها و بینش‌ها». دوفصلنامه نامه علوم اجتماعی، شماره 4: 31-7.
سرایی، حسن و پروین سوادیان (1390). «اوقات فراغت در گذر نسل‌ها (مطالعه موردی دختران دبیرستانی شهر گرمسار و مادران آن‌ها)». فصلنامه مجله مطالعات توسعه اجتماعی ایران، شماره 1: 23-7.
سهراب‌زاده، مهران (1388). «مقایسه ذهنیت نسلی و بین‌نسلی در نسل‌های دانشگاهی پس از انقلاب اسلامی». فصلنامه پژوهشات فرهنگی، شماره 8: 294-263.
شجاعی‌زند، علیرضا (1384). «مدلی برای سنجش دین‌داری در ایران». فصلنامه مجله جامعه‌شناسی ایران، شماره 1: 66-34.
شرفی، محمدرضا (1382). مؤلفه‌ها و عوامل گسست نسلها، مجموعه مقالات نگاهی به پدیده گسست نسلها. تهران: انتشارات پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی.
شفرز، برنهارد (1383). مبانی جامعه‌شناسی جوانان. ترجمه کرامت‌الله راسخ. تهران: نشر نی.
 
شیرین‌بیان، اعظم، سروش فتحی و نیر پیراهری (1394). «شکاف نسلی در ایران (مطالعه موردی خانواده‌های شهر گرمسار)». فصلنامه پژوهش اجتماعی، شماره 29: 150-125.
طالبان، محمدرضا و احسان عسگری (1396). «نگرش به ارزش‌های سیاسی انقلاب اسلامی: شکاف یا تفاوت نسلی؟». فصلنامه اندیشه سیاسی در اسلام، شماره 12: 137-113.
طرح ملی ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان (1395). تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، دفتر طرح‌های ملی.
عباسی اسفجیر، علی‌اصغر، شیما سام و ریحانه امیریان (1392). «شکاف نسلی در ارزش‌ها: بررسی مقایسه جوانان و سالمندان». فصلنامه مطالعات علوم اجتماعی ایران، شماره 38: 184-162.
عباسی، خیام و محمدتقی ایمان (1386). «تبیین جامعه‌شناختی گرایش نوجوانان به فرهنگ غربی (مطالعه موردی: دانش‌آموزان ناحیه یک شیراز)». دوفصلنامه جوانان و مناسبات نسلی، شماره 1: 140-113.
عباسی، صدیقه، خدیجه سفیری و امیرمسعود امیرمظاهری (1397). «تأثیر عوامل اجتماعی بر روابط نسلی از دیدگاه دانشجویان دختر». فصلنامه جامعه‌پژوهی فرهنگی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، شماره 1: 160-133.
علیخانی، علی‌اکبر (1382). نگاهی به پدیده گسست نسل‌ها در ایران. تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی.
عنابستانی، علی‌اکبر و سحر احمدزاده (1392). «بررسی تفاوت‌های نسلی به لحاظ وضعیت دین‌داری در سکونتگاه‌های روستایی (موردمطالعه: دهستان کارده از شهرستان مشهد)». فصلنامه مطالعات توسعه اجتماعی ایران، شماره 1: 120ـ105.
عیوضی، غلامحسین (1394). «بررسی جامعه‌شناختی شکاف نسلی در ایران پس از انقلاب اسلامی با تأکید بر عناصر فرهنگی هویت ایرانی». فصلنامه علمی پژوهشی اسلام و مطالعات اجتماعی، شماره 3: 120-90.
غفاری، مسعود و علی‌اصغر قاسمی (1383). «شکاف نسلی و دموکراسی در ایران (1382ـ1332)». دوفصلنامه مجله علوم اجتماعی دانشکده ادبیات علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، شماره 4: 61-33.
فاضلی، عبدالله (1389). بررسی مسئله شکاف نسلی، موردپژوهش: ایثارگران و فرزندان آنان در شهرستان اهواز. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه شهید چمران اهواز.
فتحی، سروش، نیر پیراهری و اعظم شیرین‌بیان (1390). «بررسی تأثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات ICT بر شکاف نسلی (موردپژوهش: خانواده‌های شهرستان گرمسار)». فصلنامه مطالعات جامعه‌شناختی جوانان، شماره 4: 164-141.
فراشبندی، رضا، زینب حیدری، خاتون کراری اهرمی، عذرا محمدحسینی، سیده ملیحه هاشمی و نجمه خاتون فولادی حقیقی (1396). جهانی‌شدن و شکاف بین‌نسلی، همایش ملی آسیب‌شناسی و آسیب‌زدایی پدیده شکاف بین‌نسلی (زمینه‌ها، چالش‌ها و راهکارها). بوشهر: مؤسسه فرهنگی هنری بام پژوهش پرواز جنوب.
فرزانه، سیف‌اله و عیسی چراتی (1390). «بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر تفاوت ارزشی (مطالعه موردی والدین و جوانان 15 تا 24 ساله شهر ساری)». فصلنامه جامعه‌شناسی مطالعات جوانان، شماره 6: 140ـ119.
فروتن، یعقوب، حیدر جان علیزاده چوب‌بستی و سهیلا نیک‌بخش (1395). «بررسی اجتماعی فرهنگی کلیشه‌های جنسیتی
(مورد مطالعه: شهرستان محمودآباد)». فصلنامه مطالعات توسعه اجتماعی‌ـ‌فرهنگی، شماره 1: 85-63.
فعلی، جواد و ابوالفضل ذوالفقاری (1388). «تأثیر سرمایه‌های اقتصادی و فرهنگی روی میزان اعتماد آن‌ها به پلیس». فصلنامه انتظام اجتماعی، شماره 1: 166ـ141.
قائمی‌زاده، محمدسلمان و شکیبا کولیوند (1393). «شکاف نسلی در بین دانش‌آموزان شهر اسدآباد». فصلنامه علوم اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شوشتر، شماره 3: 200-173.
کریمیان، حبیب‌الله و مهرداد نوابخش (1396). «تحلیل جامعه‌شناختی شکاف نسلی فرزندان و والدین در انتظار از نقش یکدیگر در خانواده شهری ایران (مطالعه موردی: شهر تهران)». فصلنامه مجله مطالعات توسعه اجتماعی ایران، شماره 3: 43-21.
کوزر، لوئیس و برنارد روزنبرگ (1393). نظریه‌های بنیادی جامعه‌شناختی. ترجمه فرهنگ ارشاد. تهران: نشر نی.
گیدنز، آنتونی (1378). تجدد و تشخص، جامعه و هویت شخصی عصر جدید. ترجمه ناصر موفقیان. تهران: نشر نی.
لاور، رابرت اچ. (1373). دیدگاه‌هایی درباره دگرگونی اجتماعی. ترجمه کاوس سید امامی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
لرنر، دانیل (1383). گذر جامعه سنتی، نوسازی خاورمیانه. ترجمه غلامرضا خواجه سروری. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
مانهایم، کارل (1392). ایدئولوژی و اتوپیا (مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی شناخت). ترجمه فریبرز مجیدی. تهران: سمت.
مرادی، فهیمه و فاطمه براتلو (1393). «بررسی رابطه شکاف نسلی با میل به مصرف کالاهای فرهنگی میان نسل جوان با نسل بزرگ‌سال». فصلنامه مجله مدیریت فرهنگی، شماره 28: 94-81.
معیدفر، سعید (1383). «شکاف نسلی یا گسست فرهنگی (بررسی شکاف نسلی در ایران)». دوفصلنامه نامه علوم اجتماعی ایران، شماره 24: 80-55.
مقدس، علی‌اصغر و فاطمه نوروزی (1390). «مقایسه ارزش‌های مذهبی بین دو نسل دختران و مادران شهرهای لار و جهرم». فصلنامه مطالعات اجتماعی روان‌شناختی زنان، شماره 3: 36-7.
موسوی، سید علی (1391). «خانواده، شکاف نسلی و رسانه». سالنامه مجله علوم اجتماعی رسانه و خانواده، شماره 4: 52ـ7.
نایبی، هوشنگ و مجید کوششی (1384). جوانان و روابط خانوادگی و نسلی. تهران: سازمان ملی جوانان.
نیازی، محسن، محمد گنجی و زهرا فرقانی نوش‌آبادی (1395). «بررسی عوامل اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر هویت فرهنگی با تأکید بر شکاف نسلی در بین دانش‌آموزان (مطالعه موردی: دانش‌آموزان دختر دبیرستانی شهر کاشان در سال تحصیلی 93-92)». فصلنامه مطالعات فرهنگی، شماره 30: 118-93.
Azadarmaki, T. (2007). 'Generational Changing Process A Meta Analysis of Study Survey in Iran'. Semi-AnnuallyYouths, Culture and Society Research, 1, 41-68.
Bilsky, W. & S. H. Schwartz (1994). 'Values and Personality'. European Journal of Personality, 30, 163-181.
Bourdieu, P. (1984). Distinction: A Social Critique of the Judgement of Teste. Translated by Richard Nice. New York: Routledg & Kegan Paul.
Eisenestadt. S. N. (1959). From Generation to Generation; Age Groups and Social Structure. London: Gelenco.
Giddens, A. (1992). The Transformation of Intimacy: Sexuality, Love & Eroticism
in Modern Societies
. California: Stanford University press.